TaxTalk

De financiële crisis heeft het vertrouwen in banken en allerlei financiële adviseurs ernstig ondermijnd. Om dat vertrouwen te herstellen (en uw cliënteel te behouden en te vergroten) wordt meer en meer gepleit voor meer ethiek en/of deontologie.  Maar wat is deontologie eigenlijk? Vanwaar komt dat begrip? En is deontologie niet in tegenstrijd met een goede vrije markt? En volstaat het volgen van één of andere beroepscode dan?

Photo credit by: <BST>

Wat is deontologie?

Deontologie is een algemene term die meestal doelt op de plichtenleer, eigen aan een bepaald beroep. Deontologie wordt hier evenwel gebruikt als een synoniem voor professionele ethiek, m.a.w. plichtenleer aangevuld met ethische beginselen. Plichtenleer is dan weer synoniem voor tucht en tuchtrecht is diezelfde  plichtenleer maar dan met sancties. Deontologie is bijgevolg een geheel van regels die zorgen dat een beroepsgroep blijft functioneren als groep en met derden handelt op een ethische wijze.

Vanwaar komt deontologie?

Deontologie gaat terug tot omstreeks 400 v. Chr. Toen liet de Griekse arts Hippocrates zijn leerlingen een eed afleggen waarin artsen zichzelf verplichten om bepaalde (ethische) beroepsregels te zullen naleven en handhaven. Deze artseneed bestaat nog steeds, weliswaar onder een gewijzigde vorm, maar de essentie bleef behouden door de eeuwen heen.

Ook advocaten kregen in het Laat-Romeinse keizerrijk een deontologie. Daarin was ondermeer de plicht tot het geven van rechtsbijstand aan armen voorzien, toen al pro deo genoemd.  Later regelde een ordonnantie van Filips II van 23 oktober 1274 o.m. hun beroepsgeheim.

In de middeleeuwen kenden de gilden ook hun deontologie. Kandidaat-gildeleden ondergingen niet alleen een zware toegangsproef onder de vorm van het realiseren van een meesterwerk, bovendien golden er na de aanvaarding als meester strenge beroepsregels.

In de 20e eeuw kregen allerlei dienstverlenende beroepen een eigen statuut (o.a. via de kaderwet van 1 maart 1976, B.S. 27 maart 1976) en veelal ook een eigen deontologie. Zo kregen o.m. accountants, belastingconsulenten, erkende boekhouders, rijksambtenaren, journalisten, architecten en magistraten een “codificatie” van deontologische regels.

Is deontologie niet in tegenstrijd met een goede vrije marktwerking?

Traditioneel heerste de opvatting dat deontologie niet samenhing met marktwerking. Zo was er in veel (vrije) beroepen bv. een publiciteitsverbod van kracht. Daar kwam voor het eerst verandering in met de uitspraak “Bates v. State Bar of Arizona” (433 U.S. 350/1977) van het Hoogste Gerechtshof in de Verenigde Staten. Advocaten mochten er vanaf die uitspraak wél publiciteit voeren. Deze versoepeling breidde zich uit naar andere beroepen, ook in Europa.

Zo ontstond de idee dat deontologische regels in feite  maar wat ouderwetse privilegies zijn  die de vrije markt verstoren en bijgevolg best allemaal afgeschaft worden. Echter het Europese Hof van Justitie (arresten Wouters (C-309/99) en Arduino (C-35/99) dd. 19 februari 2002, daarin o.m. door het Hof van Cassatie (arrest 25 september 2003, R.D.C., 2004/1, 50), riep deze tendens tot minimalisering van de deontologie een halt toe. Vrije beroeps-beoefenaren mogen door middel van zelfregulering bepaalde ethische regels vastleggen indien deze regels de goede uitoefening van hun beroep naar hun cliënten toe waarborgen.

Zo is bv. het beroepsgeheim een toegelaten regel omdat die de cliënt beschermt tegen het misbruik dat de vrije beroeper van de gegevens van zijn cliënt zou kunnen maken. Het publiciteitsverbod bv. is daarentegen niet toegelaten omdat zo’n verbod doorgaans tot nog slechter geïnformeerde cliënten leidt en de van nature bestaande informatieasymmetrie tussen vrije beroepers en hun cliënten nog vergroot. Deze asymmetrie is een gevolg van het verschil in kennis dat doorgaans bestaat tussen een intellectuele dienstverlener en zijn cliënt. Dit verschil bemoeilijkt een goede marktwerking en moet daarom geremedieerd worden met deontologische regels. Deontolgie is dus niet in tegenstrijd met de vrije markt, in tegendeel, deontologie is een randvoorwaarde voor een goede marktwerking. Zo zal bv. de cliënt in alle vertrouwen zijn gegevens meedelen aan de beroepsbeoefenaar die een beroepsgeheim heeft.

Wat leert ons de financiële crisis?

Algemeen wordt aangenomen dat de financiële crisis het vertrouwen in banken en allerlei financiële tussenpersonen ernstig geschaad heeft. Nochtans, wie er de communicatie van de financiële sector in de ruime zin op naleest, zal vinden dat overal integriteit, onafhankelijkheid, betrouwbaarheid, ….kortom deontologie en ethiek benadrukt worden. Het grote publiek ervaart echter meer winstbejag van de sector dan beroepsethiek. Meer dan waarschijnlijk komt dat door het niet al te rigoureus naleven van allerlei deontologische regels. Vermoedelijk was er ook iets mis met de handhaving van die regels.

Worden ethiek en/of deontologie dan belangrijker?

De gereputeerde  psycholoog en Harvard-professor Howard Gardner ziet beroepsethiek als één van de mentale vaardigheden die essentieel zijn voor succes in de 21ste eeuw (“Five Minds for the Future, Harvard Business School Press, Boston, 2009). De Nederlandse Commissie-Maas bepleit een fundamentele mentaliteitswijziging (ook ethisch) voor de financiële sector. Ook Axel Miller (ex Dexia, thans Petercam) stelt dat ethiek het middelpunt moet vormen voor een nieuw bankconcept (lezing voor Transparency International Belgium januari 2009). Dit zijn maar enkele voorbeelden van de algemene roep naar meer ethiek voor financiële diensverleners maar de algemene, wereldwijde tendens is zeker duidelijk. Ethiek en/of deontologie worden (nog) belangrijker.

Volstaan de bestaande beroepscodes?

Financiële dienstverleners zullen misschien opwerpen dat zij toch al een tijd een stel deontologische regels hebben. Zo is er bv. de gedragscode van het FPFP (cf. www.fpfp.be). Het is leerrijk die regels eens te vergelijken met bv. de deontologische code van de notarissen. Notarissen geven ook heel wat vermogensadvies en maar liefst 80 % van de ondernemers toonde zich, blijkens een recente enquête, zeer tevreden over de notariële dienstverlening. Hun deontologische code bevat o.m. meer regels over tegenstrijdigheid van belangen, onafhankelijkheid en zo meer. Maar vooral zijn er sancties op de niet-naleving van de code en een klachtenprocedure met beroepsmogelijkheid. Misschien is er nog werk aan de winkel voor de FPFP, Brocom, BVVM, fvf en anderen? 

Besluit: alleen de deontologische adviseur zal goed standhouden

Een aantal beroepen kennen al eeuwenlang, niet zonder succes, een groot belang aan deontologie. Waar dit vroeger al eens een uiting was van corporatisme, is er nu eerder sprake van een deontologie die vrij marktwerking aanvult. De recente financiële crisis heeft nog eens het belang aangetoond van een degelijke professionele ethiek en algemeen wordt gepleit voor meer ethiek en deontoologie. Zal de financiële tussenpersoon in zo’n kader standhouden zonder versteviging van zijn deontologie, niet alleen in de regels maar ook in de feiten?